تدريج دلالت مىكند ، براى اينكه نسبتها مختلف است ، همين موجودات عالم روى هم چه تدريجى الوجودها و چه غير آنها مخلوق خداى سبحان است و به امر او كه همان كلمه « كن » باشد موجود شده ، هم چنان كه قرآن فرموده : « إِنَّما أَمْرُه إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 1 » ، چيزى كه هست بسيارى از آنها وقتى با اسباب تدريجيش مقايسه شود تدريجى الوجود است ، اما اگر با قياس به خداى تعالى ملاحظه شود در آن لحاظ نه تدريج هست و نه مهلت ، هم چنان كه باز قرآن كريم در جاى ديگر فرموده : « وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ » « 2 » ، و ما انشاء اللَّه در محلى مناسب اين مطلب را توضيح خواهيم داد . علاوه بر اين ، آن نكته عمده اى كه جمله : * ( « ثُمَّ قالَ لَه كُنْ » ) * در مقام بيان آن است اين است كه خداى تعالى در خلقت هيچ موجودى احتياجى به اسباب ندارد ، تا وضع موجودى كه مىخواهد خلق كند بر حسب اختلاف اسباب برايش مختلف شود ، مثلا خلقت موجودى برايش ممكن و خلقت موجودى ديگر برايش محال باشد ، يكى برايش آسان و ديگرى دشوار باشد ، يكى برايش نزديك و ديگرى دور باشد ، پس هر چه او اراده كند و بفرمايد : « كن » موجود مىشود ، بدون اينكه احتياج به اسباب داشته باشد ، اسبابى كه در حالت عادى در پديد آمدن يك موجود دخالت دارد . * ( « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ » ) * اين آيه مضمون آيه قبلى را با اينكه با كلمه « ان » و امثال آن تاكيد كرده بود مجددا تاكيد مىكند ، نظير تاكيدى كه در اصل داستان و تفصيل آن نموده و فرمود : * ( « ذلِكَ نَتْلُوه عَلَيْكَ مِنَ الآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ . . . » ) * ، و در عين تاكيد خاطر خطير رسول گرامى خود را مسرت بخشيده ، جنابش را دلگرم مىكند ، به اينكه آن جناب بر حق است و همين باعث مىشود كه در احتجاجهايش عليه كفار قاطعانه تر و شجاعانه تر اقدام كند . و جمله : * ( « الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ » ) * از بديعترين بيانات قرآنى است ، چون كلمه « حق » را مقيد به كلمه « من » كرده كه بر ابتدا دلالت مىكند و هيچ حرف ديگرى اين معنا را نمىرسانيد ، مثلا اگر مىفرمود : « الحق مع ربك ، حق با رب تو است » ، نه تنها آن معنا را نمىرسانيد ، بلكه بويى از شرك در آن احساس مىشد ، يعنى ممكن بود كسى خيال كند كه

--> ( 1 ) فرمان نافذ خدا ( در عالم ) چون اراده خلقت چيزى را كند به محض اينكه گويد موجود باش بلافاصله موجود خواهد شد . « سوره يس ، آيه 82 » . ( 2 ) امر ما جز يكى نيست آن هم مانند چشم بر هم زدن . « سوره قمر ، آيه 50 » .